Toelichtende teksten bij “De Lage Landen en Parijs”

Hermina Amersfoordt-Dijk (1821-1892)
Als openingsstuk voor vandaag hebben we gekozen voor de Ouverture van Hermina Amersfoordt-Dijk. Een wonderkind en een tamelijk onbekend gebleven Nederlandse componiste. Vanaf haar achtste tot haar achttiende jaar trad ze jaarlijks als pianiste op in Felix Meritis, destijds het brandpunt van het Amsterdamse culturele leven. Daarbij speelde ze ook al eigen werk. Tussen 1829 en 1879 was zij de enige vrouwelijke componist die meedong in de prijsvragen van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst. Na haar huwelijk vertrok Hermina met haar man naar de net drooggelegde Haarlemmermeerpolder, waar het echtpaar een modelboerderij begon. Het bedrijf kreeg grote bekendheid en werd door prominente gasten uit binnen- en buitenland bezocht. Hermina gaf bij deze bezoeken concerten in een tot concertzaal verbouwde manege. Ook bleef ze componeren. Zou Daniël de Lange, van wie u na de pauze wat hoort, Hermina Amersfoordt-Dijk gekend hebben? Dat zou heel goed mogelijk zijn: Daniël de Lange richtte in 1884 het Amsterdams Conservatorium op en was daar jarenlang directeur van. En Hermina Amersfoordt-Dijk was in de negentiende eeuw een van de weinige vrouwelijke componisten die een omvangrijk oeuvre opbouwden. Maar tegelijkertijd werd ze ook gezien als “rijkstbegaafde dilettante”. Na de dood van haar man in 1885 verhuisde Hermina van modelboerderij De Badhoeve terug naar Amsterdam. Helaas raakte zij al voor haar dood in de vergetelheid en zijn er maar enkele werken van haar hand bewaard gebleven. Haar ouverture opus 19 is te vergelijken met ouvertures van Nederlandse tijdgenoten en toont veel invloed van Beethoven. Het oudst bewaarde lied van haar hand is een romance in Franse stijl voor mezzosopraan en piano, gezet op een Frans gedicht dat haar man geschreven had.

Georges Bizet (1838-1875)
Drie jaar voordat Daniël de Lange in Rotterdam geboren werd, zag Georges Bizet in Parijs het levenslicht. En terwijl Daniël de Lange besloot om zich bij het uitbreken van de Frans-Duitse oorlog in 1870 weer in Nederland te vestigen, weigerde Bizet om tijdens het beleg van Parijs uit Frankrijk weg te vluchten. De muzikale wereld verwachtte veel van Bizet. Zo won hij al jong de prestigieuze Prix de Rome, die het hem mogelijk maakte om een paar jaar in Italië te gaan studeren. Bizet componeerde in zijn leven diverse opera’s, maar ook symfonieën en liederen. In 1873 kreeg hij een opdracht voor het componeren van een opera in drie aktes. Hij baseerde het verhaal op een roman die het tumultueuze liefdesleven van de zigeunerin Carmen beschrijft. Bizet moest dit project echter opschorten, omdat het thema van een losbandige vrouw te gewaagd en ongepast gevonden werd. Uiteindelijk ging de opera Carmen op 3 maart 1875 toch in première. Het publiek ontving het werk lauw, en de critici waren ontgoocheld en zelfs verontwaardigd. Een paar weken na de gefaalde première van Carmen werd Bizet ernstig ziek. Op 3 juni overleed hij. Het genie van dit muzikale wonderkind dat zich ontwikkelde tot groot componist, werd pas na zijn overlijden onderkend en eerder verguisde werken, waaronder de bewuste opera Carmen, werden pas na zijn dood volop geprezen. Verschillende van Bizets composities moesten zelfs nog tot de vroege 20e eeuw wachten voor ze onder het stof vandaan werden gehaald of voor de eerste keer werden uitgevoerd. Zijn opus 22, de orkestsuite Jeux d’Enfants, dateert uit 1871 en werd oorspronkelijk geschreven voor piano-vierhandig. Bijna gelijktijdig werden 5 van de 12 delen georkestreerd. En die 5 delen horen jullie nu.

Daniël de Lange (1841-1918)
We besluiten het programma met de symfonie nr. 1, opus 4, van Daniël de Lange: componist, dirigent, muziekpedagoog, cellist, organist en de eerste professionele, dat wil zeggen betaalde, muziekcriticus van Nederland. (Zijn recensies golden als toonaangevend en werden gevreesd door menig musicus.) Op 25-jarige leeftijd kwam hij via de conservatoria in Brussel en Lviv in Parijs terecht. Daar werkte hij als organist en koordirigent en hij componeerde er o.a. de symfonie die we straks laten horen. In Parijs raakte hij sterk beïnvloed door de Franse muziek – daar zijn zijn contacten met Berlioz, Lalo en Bizet ongetwijfeld debet aan geweest. Min of meer gedwongen door de Frans-Duitse oorlog keerde De Lange weer terug naar Nederland en vestigde zich in Amsterdam. Hij groeide er uit tot een van de meest toonaangevende figuren in het Nederlandse muziekleven en was bijvoorbeeld mede-oprichter van het Amsterdams Conservatorium. Heel veel composities van Daniël de Lange zijn er niet meer: een deel van zijn composities is onvindbaar. Wat er wel is, zijn diverse liederen, koorwerken, een celloconcert (Daniël was zelf een heel goede cellist) en de eerste symfonie. Twee liederen van De Lange werden opgenomen in de populaire liedbundel “Kun je nog zingen, zing dan mee”. En in de bundel “Lenteleven” van de Nederlandse Protestantenbond staan ruim 40 liederen van De Lange. Aan het eind van de 20e eeuw kwam het werk van Daniël de Lange opnieuw in de belangstelling te staan.